Özel hukukun temel kavramları: hak, ehliyet ve sözleşme serbestliği

Özel hukuk, toplumun birbiriyle eşit haklara sahip üyeleri arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk alanıdır. Medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku ve devletler özel hukuku bu alanın başlıca dallarıdır. Türkiye’de özel hukuku düzenleyen temel kanunlar Türk Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu’dur.

Devletin özel hukuktaki konumu

Bireyler arasındaki ilişkileri düzenleyen özel hukukta devlet, düzenleyici ve uygulayıcı olarak yaptırım aşamasında, örneğin bireyin yargıya başvurmasıyla birlikte devreye girer.

Bununla birlikte kamu kurumları, tüzel kişi olarak bireylerle kurdukları bazı ilişkilerde birey gibi özel hukuka tabi olur. Devlete ait ticari işletmelerin bireylerle olan kira veya bankacılık işlemleri gibi ilişkileri de özel hukuk kapsamına girebilir.

Serbestlik ilkesi ve hak kavramı

Özel hukukta temel ilke olan serbestlik ilkesine göre, kanunla yasaklanmamış olan her şey meşrudur.

Hukuk düzeninin bir kimseye tanıdığı yetkiye hak denir. Hakkın kullanılıp kullanılmaması kişinin kendisine bırakılmıştır. Kişi hakkını doğrudan veya tasarruf yoluyla kullanır; fiil ehliyeti bulunmayanlar ise haklarını kanuni temsilcileri aracılığıyla kullanır.

Bir hak, Türk Medeni Kanunu’na göre dürüstlük kuralına uygun kullanılmalıdır. Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz.

Hakların türleri

Haklar; mutlak ve nisbi haklar, ayni ve kişisel haklar, malvarlığı hakları, kişilik hakları ve yenilik doğuran (inşai) haklar gibi başlıklar altında sınıflandırılır.

Sahipsiz hak olmaz; her hakkın gerçek veya tüzel kişi bir sahibi vardır. Hak ehliyeti bakımından herkes eşittir. Kişilik, hukukun temel kavramıdır ve kural olarak sağ doğumla başlar.

Haklar aslen veya devren kazanılır; bazı haklar ise devredilemez. Hakkın yitirilmesi, örneğin kişiliğin sona ermesi veya haktan feragat edilmesiyle gerçekleşir.

Sözleşme serbestliği

Özel hukuk ilişkileri, bireylerin eşitlik içinde ve kendi iradelerine dayanarak yaptıkları anlaşmalara dayanır. Sözleşme serbestliği, tarafların isteklerini ve çekincelerini açıkça ortaya koyarak sözleşmenin içeriğini kendi iradeleriyle belirleyebilmesini ifade eder.

Ev kiralamak isteyen bir kişinin ev sahibiyle imzaladığı kira sözleşmesi bunun tipik bir örneğidir: kiracı ve kiraya veren, isteklerini sözleşmede belirterek özel hukuktan doğan haklarını kendi iradeleriyle kullanmış olur. Şirketlerin kendi aralarında yaptıkları anlaşmalar da özel hukuk ilişkilerine örnek gösterilebilir.